Obecna sytuacja
Muzea i kolekcje prywatne, społeczne, niepubliczne w Polsce to aktywności obywatelskie, kulturalne i społeczne pozostające marginalizowanymi, „niezauważanymi”, pomijanymi, wykluczanymi. Często określane jako „małe”, „nieznaczące”, nieformalne i to nie przez odbiorców, lokalne społeczności, środowiska twórców kultura, ale przede wszystkim przez samorządy, administrację państwową, grantodawców, instytucje kultury, instytucje społeczne i naukowe, organizacje pozarządowe.
W 2023 funkcjonowało w Polsce ponad 3500 aktywnych! podmiotów niepublicznego muzealnictwa i kolekcjonerstwa. Ilustracyjnie, tego typy działalności istnieją w każdym polskim powiecie (314 powiatów w 2023), prawie każdej polskiej gminie (2477 gmin w 2023). Zjawisko ich tworzenia zaczęło lawinowo narastać po 2005 roku. Choć samo w sobie nie jest nowe (znane od starożytności), to jednak przejęło w Polsce funkcje zarezerwowane wcześniej dla państwowych i samorządowych ośrodków kultury, szkół i oświaty, społecznych i lokalnych centrów aktywności obywatelskiej, a także mini-centrów przedsiębiorczości.
Prowadziliśmy jedne z pierwszych w Polsce badania tego zjawiska (2012-2019, 2022-2023, wnioski w raportach z serii:. Muzea prywatne, kolekcje lokalne. Nowa przestrzeń kulturowa). Wyniki wskazują na kilkanaście rozmaitych aspektów działania, rozległego działania i paradoksalnie – „niezauważanie” przez środowiska administracyjne i kulturotwórcze rozmiarów i wpływu działania organizatorów tych miejsc. Prywatne i społeczne muzealnictwo (z szerokimi i licznymi działaniami edukacyjnymi, naukowymi, społecznymi, integracyjnymi) to ogromny, niedoszacowany obszar aktywności obywatelskiej.
Organizatorzy prywatnych muzeów w Polsce działają w trudnych warunkach prawnych, degradujących, jeśli nie wykluczających w praktyce prywatne działalności muzealnicze, kolekcjonerskie, czy archiwistyczne. Brakuje przejrzystych, sprawiedliwych przepisów w obszarze kultury. Widoczny jest ograniczony, utrudniony dostęp do grantów i dofinansowań. Powszechnie odnotowywana jest nikła, nieznaczna kooperacja z innymi podmiotami i instytucjami samorządowymi, publicznymi, jak i pozarządowymi.
Działalności muzealnicze i kolekcjonerskie (prywatne, społeczne, niepubliczne, nieformalne), pozostają w rozproszeniu, skutkującym brakiem reprezentacji podmiotowej, nierozpoznawalnością wśród innych sektorów kultury, edukacji, środowisk i instytucji naukowych, administracyjnych, obywatelskich (traktowane jako „zbyt małe” podmioty, nieformalne, sytuowane poza definicją podmiotową „muzeum”, samorządy - prowadzące swoje muzea publiczne i lokalną politykę „kulturalną”, ministerstwo kultury i instytuty państwowe- wykluczające muzea prywatne, najczęściej jako nieformalne aktywności albo firmy).
Pomimo tych przeciwieństw muzea prywatne i społeczne, izby pamięci, kolekcjonerzy i pasjonaci tworzą „mini-instytucje” kultury budujące całkowicie nowe, różnorodne oferty edukacyjne, kulturowe, turystyczne, społeczne i wspólnoto- twórcze. Równocześnie prowadzą rozbudowaną działalność obywatelską, zmieniając tradycyjnie pojęty „odgórny” wzorzec obywatelskiej aktywności „narzucany” przez samorządy, organizacje pozarządowe, ekspertów, czy instytucje państwowe. Skala zjawiska ma odzwierciedlenie w efektach pracy, od MEMORANDUM: Małe Muzea. Federacja / 2023 - 2024 dokumentowania i ochrony dziesiątków tysięcy artefaktów kulturowego dziedzictwa, zajęć dla dzieci i młodzieży, lokalnych społeczności, po aktywizację kulturową i ekonomiczną regionów. To prawdziwe centra społecznych, lokalnych aktywności obywatelskiej, „strażnicy pamięci” i dziedzictwa kulturowego oraz niezależnej przedsiębiorczości.
Diagnozy i dane z raportów (wybór 2013-2019):
